گلیم بلوچی؛ روایتِ تاریخ در تار و پود هنر
به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «صدایماشکید»، صنایعدستی در بلوچستان، بهویژه در شهرستان سراوان، تنها یک فعالیت هنری یا معیشتی نیست، بلکه روایت زندهای از تاریخ، باورها و شیوه زندگی مردمانی است که قرنها در پیوندی عمیق با طبیعت این دیار زیستهاند. هر نقش و هر رنگ در دستیافتهها و هنرهای سنتی سراوان، حامل هویتی ریشهدار است که از دل تجربههای زیستی، صبر و خلاقیت مردمان بلوچ برآمده و نسل به نسل منتقل شده است.
در میان این میراث کهن، سفال کلپورگان با قدمتی بیش از ۷ هزار سال، بهعنوان یکی از شاخصترین نمادهای تمدن در محدوده سراوان، جایگاهی منحصربهفرد در تاریخ فرهنگی ایران و جهان دارد. سفالی که بدون چرخ و با دستان زنان هنرمند بلوچ شکل میگیرد و نقوش ساده اما عمیق آن، بازتابی از طبیعت، اسطوره و زیستبومی منطقه سراوان است؛ هنری که تداوم آن، نشان از پایداری فرهنگ بومی دارد.
در کنار سفال کلپورگان، گلیم بلوچی سراوان از برجستهترین جلوههای هنر سنتی این منطقه به شمار میرود؛ هنری که سالها در خانههای روستایی و عشایری سراوان جریان داشته و پاسخگوی نیازهای زندگی روزمره، پوشش و معیشت مردم بوده است و گلیمهای بلوچی این منطقه با نقشهای هندسی، رنگهای برگرفته از طبیعت و بافتی متناسب با اقلیم، روایتگر داستانهایی از زندگی، کوچ، باورهای قومی و شرایط زیستی مردمان سراوان هستند.
گلیم بلوچی سراوان نهتنها یک بافته کاربردی، بلکه سندی فرهنگی از هویت بلوچ است؛ سندی که در تاروپود آن، تاریخ شفاهی، خاطرات جمعی و نگاه مردم این سرزمین به جهان پیرامون تنیده شده است. هر نقش، بازتابی از اندیشه و ذوق هنرمندی است که بدون آموزش آکادمیک، اما با دانشی برگرفته از تجربه نسلها، هنر را به سادهترین و صادقانهترین شکل ممکن خلق کرده است.
بااینحال، گذر زمان، دگرگونی الگوهای معیشتی، کاهش بازار فروش و کمرنگشدن انتقال مهارتها از نسلهای پیشین، سبب شده است که هنر گلیم و فرش بلوچی در سراوان با چالشهایی جدی مواجه شود. تعطیلی کارگاههای سنتی و فاصلهگرفتن جوانان از این مهارتها، آینده این میراث ارزشمند را با تهدید روبهرو کرده و ضرورت توجه دوباره به آن را بیشازپیش نمایان ساخته است.
در کنار گلیم، سوزندوزی بلوچی نیز در سراوان جایگاهی ویژه در هویت فرهنگی منطقه دارد؛ هنری ظریف و پرجزئیات که مکمل دیگر صنایعدستی بلوچ است و نشاندهنده نقش پررنگ زنان در پاسداشت میراث ناملموس این سرزمین محسوب میشود. مجموعه این هنرها، سراوان را به یکی از کانونهای مهم فرهنگ و صنایعدستی بلوچ تبدیل کرده است.
روایتی از دل تاریخ فرهنگی منطقه
زهرا سپاهیان یکی از بانوان روستاهای اطراف سراوان در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «صدایماشکید»، گفت: زمانی در هر خانهای دار قالی یا گلیم برپا بود و دختران از کودکی کنار مادرانشان با نقش و رنگ آشنا میشدند، اما امروز بسیاری از این هنرها بهخاطر نبود حمایت و بازار، کمکم فراموش شدهاند.
وی افزود: گلیم و فرش بلوچ فقط یک وسیله مصرفی نبود، هر نقش آن داستان زندگی ما بود؛ از طبیعت گرفته تا باورها و آرزوها. سوزندوزی هم همینطور، هر لباسی که دوخته میشد، هویت زن بلوچ را نشان میداد. اگر این هنرها از بین برود، انگار بخشی از گذشته ما پاک شده است.
ماریا جنگیزهی دختر علاقمند به صنایعدستی و فرهنگ بومی نیز در گفتگو با خبرنگار ما گفت: صنایعدستی بلوچ مثل سفال کلپورگان یا گلیم و فرش، فقط متعلق به گذشته نیست، بلکه میتواند آینده اقتصادی منطقه را هم بسازد، به شرطی که درست معرفی و حمایت شود.
وی افزود: امروز در دنیا برای صنایعدستی اصیل ارزش زیادی قائل هستند، اما ما هنوز نتوانستهایم ظرفیتهای خودمان را بهخوبی فعال کنیم. وقتی سفالی با قدمت ۷ هزار سال یا سوزندوزی منحصربهفرد داریم، یعنی یک برند فرهنگی جهانی در اختیارمان است.
این دختر بلوچ تصریح کرد: اگر کارگاههای آموزشی راهاندازی شود و جوانها کنار استادکاران قدیمی آموزش ببینند، هم اشتغال ایجاد میشود و هم هویت فرهنگی حفظ خواهد شد. احیای این هنرها یعنی پیوند نسل امروز با ریشههای خودش.
گلیم بلوچی سراوان در مسیر احیا
مهوش اسدی رئیس میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری شهرستان سراوان در گفتگو با پایگاه خبری تحلیلی «صدایماشکید»، بیان کرد: گلیم و فرش بلوچ یکی از کهنترین و ارزشمندترین جلوههای هنر بومی در منطقه سراوان است که متأسفانه در دهههای اخیر به دلیل تغییر سبک زندگی، مهاجرت، نبود بازار مناسب و کمرنگشدن انتقال مهارتها، روند تولید آن بهشدت کاهشیافته و در برخی روستاها تقریباً متوقف شده بود.
وی افزود: باتوجهبه اهمیت صیانت از میراث ناملموس و نقش صنایعدستی در هویت فرهنگی و اقتصاد محلی، در ماههای اخیر برنامهریزیهایی برای شناسایی ظرفیتهای فراموششده انجام شد که در همین راستا، چندین سفر میدانی به روستاهای دورافتاده و کمتر برخوردار از جمله سرکلوکی، گرکان و مورتی صورت گرفت.
رئیس میراثفرهنگی سراوان ادامه داد: در این بازدیدها خوشبختانه تعدادی از بانوان سالخورده و باتجربه شناسایی شدند که همچنان به هنر گلیمبافی و فرشبافی سنتی بلوچ تسلط کامل دارند و آمادگی خود را برای انتقال این دانش ارزشمند به نسل جوان اعلام کردند؛ موضوعی که میتواند نقطه آغاز احیای دوباره این هنر اصیل در شهرستان باشد.
اسدی با اشاره به اهمیت آموزش در تداوم صنایعدستی اظهار کرد: یکی از مهمترین چالشهای پیش روی گلیم و فرش بلوچ، نبود فضای آموزشی مناسب بود که در جریان بازدیدهای میدانی، به یک ساختمان سنگی قدیمی با معماری زیبا و چشماندازی کمنظیر برخورد کردیم که سالها بلااستفاده و قفل مانده بود.
وی افزود: در بررسیهای اولیه عنوان شد که این ساختمان متعلق به میراثفرهنگی است، اما پس از پیگیریهای انجامشده مشخص شد که این بنا از گذشتههای دور و حدود ۶۰ سال پیش، متعلق به جهاد سازندگی بوده و در همان دوران نیز دار قالی و تجهیزات مرتبط در آن مستقر بوده است.
رئیس میراثفرهنگی سراوان تصریح کرد: این موضوع نشاندهنده پیشینه تاریخی این مکان در حوزه صنایعدستی است و همین سابقه، ظرفیت ارزشمندی برای احیای دوباره فعالیتهای مرتبط با گلیم و فرش بلوچ به شمار میرود؛ ازاینرو بازدیدهای تخصصی از بنا انجام شد و در حال حاضر در مرحله تدوین شرح خدمات و برنامهریزی برای تجهیز و راهاندازی کلاسهای آموزشی قرار داریم.
اسدی خاطرنشان کرد: هدف اصلی ما این است که پس از گذشت شش دهه، این فضای تاریخی بار دیگر به مرکزی پویا برای آموزش، تولید و انتقال هنر گلیم و فرش بلوچ تبدیل شود و با مشارکت بانوان هنرمند محلی، زمینه اشتغالزایی، توانمندسازی اقتصادی و حفظ هویت فرهنگی منطقه فراهم آید.
وی در پایان گفت: احیای صنایعدستی تنها یک اقدام فرهنگی نیست، بلکه پیوندی عمیق با معیشت مردم، گردشگری فرهنگی و توسعه پایدار دارد و امیدواریم با تکمیل این طرح، در آیندهای نزدیک شاهد رونق دوباره بازار گلیم و فرش بلوچ و معرفی هرچه بهتر این هنر اصیل در سطح شهرستان، استان و حتی کشور باشیم.
انتهای خبر/
ارسال دیدگاه
انتشار یافته : 0