بانوان هیرمند، میراث‌داران هنرهای سنتی

به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «صدای‌ماشکید»، شهرستان هیرمند، در گوشه‌ای از کشور که گرمای هوا و چالش‌های طبیعت، سختی زندگی را دوچندان کرده است، دستان پرتوان و ذهن خلاق بانوان هیرمندی، جلوگاه امید و منبع خلق آثاری بی‌نظیر شده است. این زنان، نه تنها نگهبانان میراث فرهنگی کهنی هستند، بلکه با اتکا به هنرهای اصیل خود، نقش موثری در اقتصاد خانواده و توسعه پایدار منطقه ایفا می‌کنند.

گنجینه‌ای به نام سوزن‌دوزی بلوچی

سوزندوزی بلوچی،به عنوان شناسنامه فرهنگی این منطقه، مهم‌ترین هنر بانوان هیرمندی است. نقش‌های هندسی پیچیده، رنگ‌های درخشان و پرتلألو (به ویژه قرمز، نارنجی، سبز و سیاه) و دوخت‌های ظریف، هر بیننده‌ای را مجذوب خود می‌کند. این هنر بر روی لباس‌های زنانه و مردانه، روتختی، رومیزی و کیف‌ها جان می‌گیرد و ریشه در اسطوره‌ها و باورهای قوم بلوچ دارد.

خامه‌دوزی یا نقده‌دوزی،هنری ظریف است که در آن از نخ‌های رنگین برای تزئین پارچه استفاده می‌شود. بانوان هیرمندی با مهارتی حیرت‌انگیز، طرح‌های سنتی را با نخ‌های درخشان بر روی پارچه‌های محلی یا مخمل می‌دوزند و آثاری مناسب برای تزئین خانه و پوشاک خاص خلق می‌کنند.

اگرچه چرم‌دوزی به طور سنتی در مردان ریشه دارد اما زنان هیرمندی نیز در این عرصه مهارت یافته‌اند. آنها با استفاده از چرم طبیعی، محصولاتی کاربردی و زیبا مانند کیف، کفش، کمربند و زیورآلات چرمی می‌سازند و با تلفیق آن با طرح‌های سوزندوزی، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند.

سیاه‌دوزی، هنر دوخت طرح‌های سفید و روشن روی پارچه‌های تیره، مشکی یا سرمه‌ای است. این تضاد رنگی چشم‌نواز، نمادی از صلابت زندگی در دل سختی‌ها و ظرافت روحیه بانوان این دیار است و اغلب برای تزئین لباس‌های مراسم و سفره‌های عقد استفاده می‌شود.

با وجود تمام این ظرافت‌ها،بانوان هنرمند هیرمندی با چالش‌هایی همچون دسترسی محدود به بازارهای گسترده، نوسانات قیمت مواد اولیه و کمبود امکانات برای بسته‌بندی و بازاریابی مدرن مواجه هستند. با این حال، تشکیل تعاونی‌های زنان، برگزاری کارگاه‌های آموزشی توسط سازمان‌های مردم‌نهاد و نهادهای دولتی، و همچنین رونق فروش اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی، پنجره‌های جدیدی به روی آنها گشوده است.

هنرهای دستی بانوان هیرمندی،تنها یک کالای اقتصادی نیست؛ این‌ها داستان‌های زندگی، مقاومت و امید یک قوم هستند. حمایت از این هنرمندان، به معنای حفظ گنجینه‌ای ملی و توانمندسازی جامعه‌ای است که با دستان خود، نه تنها زیبایی می‌آفرینند، بلکه چرخ زندگی را نیز می‌چرخانند. هر خرید از این محصولات، سرمایه‌گذاری بر روی فرهنگ، هویت و آینده‌ای پایدار برای مردمان سخت‌کوش سیستان و بلوچستان است.

سیاه‌دوزی نماد صلابت و ظرافت
فاطمه شهبخش، ۴۲ ساله، متخصص سوزن‌دوزی و خامه‌دوزی در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «صدای‌ماشکید»، بیان کرد: بنده نزدیک ۲۵ سال است که سوزندوزی و خامه‌دوزی می‌کنم. این هنر را از مادرم یاد گرفتم و حالا خودم به دختران و زنان محلی آموزش می‌دهم. قبلاً فقط برای جهیزیه و مصرف خودم کار می‌کردم، اما حالا از طریق تعاونی زنان هنرمند هیرمند، کارهایم به شهرهای بزرگ و حتی خارج از کشور هم می‌رود.

وی افزود: این کار، ستون اصلی اقتصاد خانواده ماست. درآمدش حتی از بعضی شغل‌های دولتی هم بهتر است. مخصوصاً وقتی سفارش‌های خاص برای مراسم‌ها می‌گیریم. من با همین درآمد، هزینه تحصیل سه فرزندم را تأمین می‌کنم. این هنر نه تنها نان‌آور است، بلکه عزت‌نفس به ما می‌دهد.

شهبخش ادامه داد: به همه دختران و زنان منطقه می‌گویم: هنر دستتان را دست کم نگیرید. همین سوزندوزی که فکر می‌کنید قدیمی است، می‌تواند زندگی شما را متحول کند. من خودم با یک سوزن و نخ، یک کارگاه کوچک در خانه راه انداخته‌ام. نیازی به مهاجرت نیست؛ ثروت در همین نقش‌هایی است که از نیاکانمان به ارث برده‌ایم.

زهرا میر، ۳۵ ساله، چرم‌دوز و سیاه‌دوز در گفتگو با خبرنگار صدای‌ماشکیدگفت: من از چرم طبیعی و طرح‌های سیاه‌دوزی روی آن استفاده می‌کنم. کیف، کفش، و کمربند می‌دوزم و با نخ‌های سفید و نقره‌ای، طرح‌های سنتی بلوچی را روی چرم می‌نشانم. این ترکیب، مشتریان زیادی حتی از شهرهای شمالی کشور دارد.

وی افزود: من قبلا در یک کارگاه ساده کار می‌کردم، اما حالا خودم یک صفحه‌ی اینستاگرام دارم و مستقیم از هیرمند فروش دارم. درآمدم نسبت به پنج سال پیش، سه برابر شده است. مهم‌تر از پول، استقلال مالی است. خودم تصمیم می‌گیرم، کار می‌کنم و درآمد دارم.

میر ادامه داد: از نوآوری نترسید. ما باید هنرمان را با سلیقه روز تطبیق دهیم. من چرم را که هنری مردانه بود، با سیاه‌دوزی زنانه ترکیب کردم و موفق شدم. اگر ما بانوان هیرمندی دست به دست هم دهیم و محصولات متنوع و با کیفیت تولید کنیم، می‌توانیم برند هیرمند را در کل کشور مطرح کنیم.

مرضیه بلوچ، پیشکسوت سوزندوزی و مربی آموزشی در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «صدای‌ماشکید»، گفت: وقتی من جوان بودم، سوزندوزی فقط برای مصرف خودمان بود. اما امروز هنر، تبدیل به یک صنعت واقعی شده است. حالا ما با دلالان محلی و واسطه‌ها کمتر سر و کار داریم و مستقیم‌تر فروش می‌کنیم. نهادهایی مثل میراث فرهنگی و سازمان فنی‌حرفه‌ای به ما کمک کرده‌اند.

وی افزود: من به دختران جوان می‌گویم این هنر، آینده دارد. من با پولی که از فروش یک روتختی سوزندوزی شده به دست آوردم، زندگی ام را میگذرانم، شما می‌توانید هم سنت را حفظ کنید، هم درآمدزایی کنید. حتی پسران ما هم می‌توانند در بخش بازاریابی و فروش اینترنتی کمک کنند.

بلوچ ادامه داد: از مسئولان می‌خواهم بازارهای دائمی و نمایشگاه‌های خارجی برای ما فراهم کنند. از مردم ایران می‌خواهم به جای خرید محصولات خارجی، هنر دست بانوان هیرمندی را بخرند. این کار، کمک به یک خانواده و حفظ یک فرهنگ است. هر نخ سوزندوزی، داستان ایستادگی ماست.

حمایت گسترده از صنایع‌دستی هیرمند با مجوز و تسهیلات

مهدی پودینه، مدیر میراث فرهنگی هیرمند، در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «صدای‌ماشکید»، بیان کرد: امسال ۹۰ مجوز تولید انفرادی برای فعالان مشاغل خانگی صادر کرده‌ایم که بسیاری از آن‌ها برای دریافت تسهیلات اقدام کرده‌اند.

وی افزود: ۱۴ هنرمند از طریق طرح مستقل مشاغل خانگی به بانک معرفی شده‌اند و حدود ۲۰ نفر دیگر نیز در مراحل دریافت تسهیلات پشتیبانی هستند. شهرستان هیرمند ۹۰ سهمیه تسهیلات تبصره ۱۵ نیز دارد که ثبت‌نام متقاضیان آن آغاز شده است.

پودینه با اشاره به کارگاه‌های فعال در روستاهای منطقه، از جهان‌آباد (سوزندوزی)، کریم‌کشته (خامه‌دوزی)، سنجرانی و میرجعفرخان (لباس محلی) و نیز چندین کارگاه در شهر دوست‌محمد نام برد و بیان کرد: آموزش‌های فنی این اداره در رشته‌هایی مانند چرم‌دوزی، پارچه‌بافی، خامه‌دوزی، سیاه‌دوزی، حصیربافی و دوخت لباس محلی ارائه می‌شود تا هنرمندان محلی با بهره‌مندی از توانمندی‌های بومی، اقتصاد خانوارهای خود را تقویت کنند.

زنان هیرمند، با تکیه بر میراث کهن و هنرهای اصیلی چون سوزندوزی، خامه‌دوزی، سیاه‌دوزی و چرم‌دوزی، نه تنها نقش‌آفرینان فرهنگی، بلکه موتورهای محرک اقتصاد خانوار و توسعه پایدار محلی هستند. آنها ثابت کرده‌اند که حتی در شرایط سخت جغرافیایی و اقتصادی، می‌توان با اتکا به هنر و مهارت، استقلال مالی، عزت نفس و آینده‌ای روشن ساخت.

انتهای خبر/